Görsel: NASA
Birr Castle'daki dev Leviathan teleskobundan İrlanda'nın ilk uydusuna ve 2026'da Artemis Anlaşmaları'nı imzalamasına kadar, İrlanda ile Ay'ın hikâyesi düşündüğünüzden daha eskilere uzanır.
İrlanda hiçbir zaman kendi roketini fırlatmadı, ancak çok az sayıda küçük ülke Ay'a daha uzun süre ya da daha yakından baktı. Midlands'daki Viktorya döneminden kalma bir teleskoptan öğrenciler tarafından inşa edilmiş bir uyduya ve bu yıl Ay keşfinin bir sonraki dönemi için masadaki bir koltuğa kadar, adanın Ay ile hikâyesi çoğu insanın fark ettiğinden daha derine uzanıyor.
Parsonstown Leviathan'ı
1845'te Rosse'un 3. Kontu William Parsons, County Offaly'deki Birr Castle arazisinde bir teleskobun inşasını tamamladı. Parsonstown Leviathan'ı olarak bilinen bu teleskobun aynası 72 inç (1.83 metre) genişliğindeydi, neredeyse 3 ton parlatılmış spekulum metalden yapılmıştı ve 1917'ye kadar dünyanın en büyük teleskobu olarak kaldı.
Leviathan en çok bugün Girdap Galaksisi dediğimiz yapının sarmal şeklini ortaya çıkarmasıyla hatırlanır. Ancak ailenin ilgisi en yakın komşumuza da yöneldi. 4. Kont Laurence Parsons, Ay'ın yaydığı ısıyı ölçmek için Birr'de özel bir düzenek kurdu, bunun Ay'ın evreleriyle nasıl değiştiğini ve atmosferin ne kadarını soğurduğunu inceledi. Sonuçları, Ay'ın sıcaklığını ölçmeye yönelik en erken ciddi girişimlerden biri olan 1873 Bakerian Konferansı'nda Royal Society'ye sunuldu.
Teleskop yaklaşık 1890'da sustu, ancak 1990'ların sonlarında yeniden inşa edildi ve 1999'da çalışan bir ayna takıldı. Bugün Avrupa'nın herhangi bir yerindeki astronomi tarihinin en çarpıcı parçalarından biridir.
Dunsink ve Ay'ın kayıp bir parçası
Dublin'in kıyısında, 1785'te kurulan ve bir zamanlar Sir William Rowan Hamilton'a ev sahipliği yapan Dunsink Gözlemevi bulunur. 1916'ya kadar İrlanda'nın kendi saati bile vardı, Dunsink'teki saatlere göre ayarlanan Dublin Ortalama Saati.
Dunsink, Apollo döneminin daha tuhaf dipnotlarından birinde de yer alır. Apollo 11'den sonra Başkan Nixon, her ülkeye Ay'a gidip geri gelmiş bir ulusal bayrağın yanında pirinç tanesi büyüklüğünde dört Ay tozu zerresini barındıran küçük bir sergilik verdi. İrlanda'nın sergiliği Dunsink'te tutuluyordu ve 1977'de gözlemevini bir yangın sardı. Enkaz temizlendi ve Finglas'taki bir çöp depolama sahasına götürüldü, İrlanda'nın Ay parçası da onunla birlikte gitti. Bugün hâlâ oraya gömülü olduğu düşünülmektedir.
2025'te Dunsink, Birr Castle ve Armagh Observatory birlikte UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne Irish Historic Astronomical Observatories olarak eklendi, bu Dünya Mirası statüsüne giden yolda ilk adımdı.
Avrupa'nın uzay ajansının kurucu üyesi
İrlanda, 1975'te Avrupa Uzay Ajansı'nın kurucu üyelerinden biriydi ve bu üyelik, büyüyen bir uzay endüstrisini sessizce şekillendirdi. Hükûmetin National Space Strategy for Enterprise programının desteğiyle, İrlandalı şirketler ve üniversiteler artık Avrupa görevlerinde uçan parçalar, yazılımlar ve cihazlar üretiyor.
Birr Castle'da geçmiş ve gelecek artık yan yana duruyor. 2017'de kale arazisinde modern bir radyo teleskobu olan I-LOFAR inşa edildi. Bu, doğuda Letonya'ya kadar uzanan Avrupa LOFAR ağının en batıdaki istasyonudur ve Leviathan'dan kısa bir yürüyüş mesafesinde gökyüzünü düşük radyo frekanslarında dinler.
EIRSAT-1: İrlanda'nın ilk uydusu
1 December 2023'te bir SpaceX Falcon 9, California'dan öğrenciler ve University College Dublin personeli tarafından inşa edilen ayakkabı kutusu boyutunda bir uydu olan EIRSAT-1'i taşıyarak havalandı. Yörüngeye ulaştığında, İrlanda'nın ilk uydusu oldu.
EIRSAT-1 üç İrlanda deneyini taşıyordu: County Cork'ta geliştirilen bir sensörü kullanan kompakt bir gama ışını dedektörü, ilk kez ESA'nın Solar Orbiter'ı için üretilen koruyucu kaplamaların bir testi ve Dünya'nın manyetik alanını kullanarak bir uzay aracını yönlendirmenin yeni bir yolu. August 2024'te gama ışını dedektörü, birbirinden sadece bir saatten biraz fazla arayla iki gama ışını patlaması tespit etti, bunlardan biri büyük kütleli bir yıldızın ölümünden, diğeri ise iki nötron yıldızının daha nadir görülen çarpışmasından kaynaklanıyordu.
Uzayda 643 gün geçirdikten sonra EIRSAT-1, 4 September 2025'te atmosferde yanarak yok oldu. Küçük bir görevdi, ancak İrlanda'nın kendi uzay aracını tasarlayabildiğini, inşa edebildiğini ve uçurabildiğini kanıtladı.
Ay için imza atmak
4 May 2026'da İrlanda, Washington'daki NASA Headquarters'ta Artemis Anlaşmaları'nı imzaladı. Enterprise, Tourism and Employment Bakanı Peter Burke, aynı gün Malta ile birlikte hükûmet adına imza attı. Bu iki imzayla birlikte Avrupa Uzay Ajansı'nın tüm üye devletleri artık Anlaşmalar'ı desteklemiş oldu.
Artemis Anlaşmaları, Ay'ı, Mars'ı ve ötesini barışçıl ve açık bir şekilde keşfetmeye yönelik bir ilkeler bütünüdür. İmzacı taraflar, bilimsel verileri paylaşmayı, tehlikedeki astronotlara yardım etmeyi, uzay enkazını sınırlamayı ve Apollo iniş bölgeleri gibi tarihî alanları korumayı kabul eder. Ayrıca, Ay kaynaklarının 1967 Outer Space Treaty ile uyumlu şekilde nasıl kullanılabileceğini de ortaya koyar.
İrlanda için bu imza, astronotları yeniden Ay yüzeyine döndürmeyi amaçlayan Artemis programına katılımın kapısını açıyor. Bu, İrlanda teknolojisinin, İrlanda biliminin ve belki bir gün İrlandalı insanların insanlığın Ay'a dönüşünde rol oynaması anlamına gelebilir.
Ay'a uzun bir bakış
Bu dikkat çekici bir yay çizgisidir. Offaly'deki bir aile bir zamanlar el yapımı araçlarla ay ışığının sıcaklığını ölçmeye çalıştı. Bugün İrlandalı mühendisler yörünge için donanım üretiyor ve hükûmet, Ay'daki ilk kalıcı insan varlığını şekillendirecek kurallara katılmış durumda. Sonrasında ne olursa olsun, İrlanda çok uzun zamandır Ay'ı izliyor.
